Bệnh tiểu đường: Triệu chứng, nguyên nhân, chẩn đoán và cách điều trị

Bệnh tiểu đường là một trong những bệnh lý mạn tính, với tỷ lệ mắc gia tăng nhanh chóng và có xu hướng ngày càng trẻ hóa. Việc nhận biết sớm các triệu chứng, hiểu rõ nguyên nhân và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, lâu dài là chìa khóa để kiểm soát bệnh hiệu quả và phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm về sau.

1. Bệnh tiểu đường là gì?

Theo MSD Manual (Overview Of Diabetes Mellitus), bệnh tiểu đường (Đái tháo đường) là một bệnh chuyển hóa mạn tính đặc trưng bởi tăng nồng độ đường huyết do cơ thể không sản xuất đủ insulin hoặc sử dụng insulin không hiệu quả, khiến glucose trong máu cao hơn bình thường. Tình trạng này xảy ra khi cơ chế kiểm soát đường huyết của cơ thể, chủ yếu thông qua hormon insulin do tuyến tụy sản xuất bị rối loạn, dẫn đến tăng glucose máu kéo dài, ảnh hưởng đến chức năng nhiều cơ quan nếu không được kiểm soát tốt.

Theo PubMed số 11806167, bệnh tiểu đường hình thành chủ yếu thông qua hai cơ chế chính: thiếu insulin và kháng insulin.

Thiếu insulin: Hệ miễn dịch tấn công và phá hủy tế bào beta tuyến tụy, làm cơ thể không sản xuất đủ insulin; khiến glucose không vào được tế bào để tạo năng lượng, dẫn đến tăng đường huyết và cơ thể phải dùng năng lượng từ mỡ, gây ketosis.
Kháng insulin: Các tế bào cơ, gan, mô mỡ giảm đáp ứng với insulin. Tuyến tụy ban đầu tăng tiết insulin để bù trừ, nhưng lâu dần tế bào beta suy yếu, insulin không đủ, glucose máu tăng. Kết hợp với rối loạn tiết hormon điều hòa glucose và mỡ máu, làm bệnh tiến triển.

Bệnh tiểu đường không thể chữa khỏi hoàn toàn, mà cần được kiểm soát suốt đời thông qua thay đổi lối sống, dùng thuốc và theo dõi y tế định kỳ.

2. Phân loại các loại bệnh tiểu đường

Bệnh tiểu đường bao gồm nhiều thể khác nhau, được phân loại dựa trên cơ chế bệnh sinh, thời điểm khởi phát và bối cảnh xuất hiện.

Tiểu đường type 1: Là một bệnh lý tự miễn, hệ miễn dịch của cơ thể nhầm lẫn và tấn công các tế bào beta của tuyến tụy - có nhiệm vụ sản xuất insulin. Khiến cơ thể thiếu insulin tuyệt đối, khiến người bệnh bắt buộc phải sử dụng insulin ngoại sinh suốt đời.
Tiểu đường type 2: Đây là thể bệnh phổ biến nhất, chiếm khoảng 90-95% tổng số trường hợp tiểu đường. Cơ chế chính của bệnh là tình trạng kháng insulin, kết hợp với sự suy giảm dần khả năng tiết insulin của tuyến tụy. Do tiến triển âm thầm, bệnh chỉ được phát hiện khi đã xuất hiện các biến chứng tim mạch, thận, mắt hoặc thần kinh.

Tiểu đường thai kỳ: Là tình trạng rối loạn dung nạp glucose xuất hiện lần đầu trong thời kỳ mang thai, thường được phát hiện qua sàng lọc ở tam cá nguyệt thứ hai hoặc thứ ba. Nguyên nhân chủ yếu là do sự thay đổi nội tiết tố trong thai kỳ, làm tăng đề kháng insulin.
Các thể tiểu đường khác: Ngoài các thể trên, còn có một số dạng tiểu đường ít gặp hơn. Các thể này có thể liên quan đến nguyên nhân đặc biệt như sử dụng thuốc kéo dài (corticosteroid), các bệnh lý nội tiết (hội chứng Cushing, to đầu chi), bệnh lý tuyến tụy (viêm tụy mạn), hoặc các rối loạn di truyền hiếm gặp (tiểu đường đơn gen).

3. Nguyên nhân gây bệnh tiểu đường

3.1. Nguyên nhân tiểu đường type 1

Tiểu đường type 1 chủ yếu liên quan đến cơ chế tự miễn. Bệnh thường khởi phát sớm ở trẻ em, thanh thiếu niên hoặc người trẻ tuổi:

Phá hủy tế bào beta tuyến tụy: Khi các tế bào beta bị phá hủy, tuyến tụy không còn khả năng sản xuất insulin, dẫn đến tình trạng thiếu insulin; glucose không thể đi vào tế bào để tạo năng lượng và bị tích tụ trong máu, gây tăng đường huyết nhanh chóng.
Yếu tố di truyền: Một số gen nhất định làm tăng nguy cơ mắc tiểu đường type 1. Tuy nhiên, không phải tất cả người mang gen nguy cơ đều sẽ phát triển bệnh, cho thấy di truyền chỉ là yếu tố thuận lợi chứ không phải nguyên nhân duy nhất.
Yếu tố môi trường: Nhiễm virus (như enterovirus), stress kéo dài là những yếu tố đóng vai trò kích hoạt phản ứng tự miễn của cơ thể, từ đó hình thành bệnh tiểu đường..

3.2. Nguyên nhân tiểu đường type 2

Tiểu đường type 2 là hệ quả của sự kết hợp giữa đề kháng insulin và suy giảm tiết insulin của cơ thể, thường bắt nguồn từ lối sống không lành mạnh và các yếu tố nguy cơ khác.

Đề kháng insulin: Các tế bào trong cơ thể, đặc biệt là tế bào cơ, gan và mô mỡ, giảm khả năng đáp ứng với insulin. Khi đó, glucose không được đưa hiệu quả vào tế bào để sử dụng, khiến đường huyết tăng cao..
Suy giảm chức năng tế bào beta: Theo thời gian, tuyến tụy không còn khả năng tiết đủ insulin để bù lại tình trạng đề kháng insulin ngày càng nặng, làm cho đường huyết tiếp tục tăng.
Thừa cân - béo phì: Đây là yếu tố nguy cơ quan trọng, làm tăng đề kháng insulin và thúc đẩy sự hình thành tiểu đường type 2..
Lối sống ít vận động và chế độ ăn không lành mạnh: Ăn nhiều đường, tinh bột tinh chế, chất béo bão hòa và thiếu hoạt động thể lực làm tăng đáng kể nguy cơ mắc bệnh.
Các yếu tố khác: Tuổi cao, tiền sử gia đình mắc tiểu đường, từng bị tiểu đường thai kỳ hoặc có hội chứng chuyển hóa đều làm tăng nguy cơ phát triển tiểu đường type 2.

3.3. Nguyên nhân tiểu đường thai kỳ

Tiểu đường thai kỳ là tình trạng rối loạn đường huyết xuất hiện trong thời gian mang thai, chủ yếu do sự thay đổi nội tiết tố làm tăng đề kháng insulin.

Tác động của hormone thai kỳ: Các hormon như estrogen và progesterone làm giảm tác dụng của insulin, khiến cơ thể người mẹ cần nhiều insulin hơn để duy trì đường huyết bình thường.
Khả năng bù trừ insulin không đủ: Tuyến tụy của người mẹ không sản xuất đủ insulin để đáp ứng nhu cầu tăng cao, đường huyết sẽ tăng và dẫn đến tiểu đường thai kỳ.
Các yếu tố nguy cơ: Thừa cân hoặc béo phì trước khi mang thai. Tuổi mẹ cao. Tiền sử gia đình có người mắc tiểu đường. Từng mắc tiểu đường thai kỳ ở lần mang thai trước

Nếu không được kiểm soát tốt, tiểu đường thai kỳ có thể gây nguy cơ cho cả mẹ và thai nhi, bao gồm tiền sản giật, thai to, sinh khó, hạ đường huyết sơ sinh.

4. Các yếu tố nguy cơ mắc bệnh tiểu đường

Bệnh tiểu đường hình thành do nhiều yếu tố khác nhau, từ di truyền, đến chế độ ăn uống không lành mạnh, lối sống ít vận động và thừa cân béo phì:

Tuổi tác: Nguy cơ mắc bệnh tiểu đường, đặc biệt là tiểu đường type 2, tăng dần theo tuổi. Nguyên nhân là do độ nhạy của cơ thể với insulin giảm theo thời gian.
Tiền sử gia đình: Những người có cha mẹ hoặc anh chị em ruột mắc bệnh tiểu đường có nguy cơ mắc bệnh cao hơn so với người bình thường.
Thừa cân - béo phì: Đặc biệt là tình trạng béo bụng, làm tăng đề kháng insulin và được xem là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất của tiểu đường type 2. Mô mỡ dư thừa, nhất là mỡ nội tạng, gây rối loạn chuyển hóa và cản trở tác dụng của insulin.
Ít vận động: Lối sống ít hoạt động thể lực làm giảm khả năng sử dụng glucose của cơ bắp, khiến glucose tích tụ trong máu và góp phần làm tăng đường huyết kéo dài.
Chế độ ăn nhiều đường: Việc thường xuyên tiêu thụ đồ ngọt, nước ngọt, bánh kẹo, thực phẩm chế biến sẵn hoặc tinh bột tinh chế như gạo trắng làm đường huyết tăng nhanh sau ăn, gây quá tải cho tuyến tụy và thúc đẩy sự xuất hiện của đề kháng insulin.

Tăng huyết áp và rối loạn mỡ máu: Đây là những thành phần thường đi kèm với tiểu đường trong hội chứng chuyển hóa, không chỉ làm tăng nguy cơ mắc bệnh mà còn làm nặng thêm các biến chứng tim mạch nếu tiểu đường xuất hiện.
Tiền sử tiểu đường thai kỳ: Phụ nữ từng mắc tiểu đường thai kỳ có nguy cơ cao phát triển tiểu đường type 2 trong những năm sau sinh.

5. Triệu chứng bệnh tiểu đường thường gặp

5.1. Triệu chứng điển hình

Đây là những dấu hiệu điển hình, thường gặp khi đường huyết tăng cao trong thời gian dài:

Khát nước nhiều: Đường huyết cao làm tăng áp lực thẩm thấu trong máu, khiến cơ thể mất nhiều nước qua nước tiểu. Người bệnh thường xuyên cảm thấy khô miệng và uống nước liên tục.
Đi tiểu nhiều: Khi lượng glucose trong máu vượt quá khả năng tái hấp thu của thận, glucose sẽ bị đào thải qua nước tiểu, kéo theo lượng nước lớn, khiến người bệnh đi tiểu nhiều lần, đặc biệt về đêm.
Ăn nhiều nhưng sụt cân: Do glucose không được đưa vào tế bào để sử dụng, cơ thể buộc phải huy động mỡ và khối cơ làm nguồn năng lượng thay thế, dẫn đến sụt cân dù ăn uống bình thường hoặc ăn nhiều hơn.
Mệt mỏi, uể oải: Tế bào thiếu năng lượng khiến người bệnh thường xuyên cảm thấy mệt, giảm khả năng tập trung và hiệu suất làm việc.

5.2. Triệu chứng dễ bị bỏ qua

Những biểu hiện này thường tiến triển âm thầm, không rõ ràng và dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý khác:

Mờ mắt: Đường huyết dao động làm thay đổi áp lực thẩm thấu trong thủy tinh thể, gây mờ mắt tạm thời hoặc kéo dài.
Da khô, ngứa: Mất nước kéo dài và tuần hoàn máu kém ảnh hưởng đến quá trình nuôi dưỡng da, khiến da khô, dễ ngứa hoặc nhiễm trùng da.
Vết thương lâu lành: Đường huyết cao làm suy giảm miễn dịch và cản trở quá trình tái tạo mô, khiến các vết trầy xước, vết loét khó lành.
Nhiễm trùng tái phát: Thường gặp ở da, đường tiết niệu, răng miệng hoặc phụ khoa do môi trường đường huyết cao thuận lợi cho vi khuẩn phát triển.

5.3. Triệu chứng theo từng loại tiểu đường

Tiểu đường type 1: Khởi phát nhanh, triệu chứng rõ rệt. Người bệnh thường cảm thấy khát nhiều, tiểu nhiều, mệt mỏi, sụt cân nhanh. Có nguy cơ nhiễm toan ceton (DKA) với dấu hiệu buồn nôn, đau bụng, thở nhanh sâu và hơi thở có mùi trái cây.
Tiểu đường type 2: Tiến triển chậm, thường âm thầm trong nhiều năm. Nhiều người không có triệu chứng rõ ràng và chỉ phát hiện bệnh khi đi khám sức khỏe hoặc khi đã xuất hiện biến chứng. Khi được chẩn đoán, người bệnh có thể gặp các dấu hiệu như mờ mắt, tê bì chân tay, bệnh tim mạch hoặc tổn thương thận.
Tiểu đường thai kỳ: Thường không có triệu chứng điển hình và chủ yếu được phát hiện qua xét nghiệm sàng lọc đường huyết trong thai kỳ. Một số người có thể cảm thấy mệt nhiều, khát nước hoặc tiểu nhiều, nhưng các dấu hiệu này dễ bị nhầm với những thay đổi sinh lý bình thường khi mang thai.

Triệu chứng bệnh tiểu đường thường gặp

6. Bệnh tiểu đường nguy hiểm như thế nào?

Bệnh tiểu đường không chỉ đơn thuần là tình trạng tăng đường huyết, mà là một bệnh lý mạn tính có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng. Dựa vào cơ chế và mức độ tổn thương, biến chứng của bệnh tiểu đường thường được chia thành biến chứng mạch máu nhỏ, biến chứng mạch máu lớn và biến chứng cấp tính.

6.1. Biến chứng mạch máu nhỏ

Biến chứng mạch máu nhỏ xảy ra do đường huyết tăng cao kéo dài, làm tổn thương các mạch máu nhỏ nuôi dưỡng những cơ quan quan trọng như mắt, thận và hệ thần kinh.

Võng mạc tiểu đường: Đường huyết cao gây tổn thương các mạch máu võng mạc, dẫn đến xuất huyết, phù hoàng điểm hoặc tân mạch bất thường. Nếu không được phát hiện và điều trị có thể gây giảm thị lực hoặc mù vĩnh viễn.
Thận tiểu đường: Ở giai đoạn đầu, bệnh không có triệu chứng rõ ràng nên rất dễ bị bỏ qua. Khi bệnh tiến triển, chức năng thận suy giảm nặng, người bệnh có thể phải lọc máu định kỳ hoặc ghép thận.
Thần kinh đái tháo đường: Bệnh có khả năng gây tổn thương thần kinh ngoại biên, gây tê bì, đau rát, giảm hoặc mất cảm giác; kết hợp với tuần hoàn kém làm tăng nguy cơ loét bàn chân, nhiễm trùng và cắt cụt chi. Tổn thương thần kinh còn có thể gây rối loạn tiêu hóa, tiết niệu, tim mạch, ảnh hưởng đến huyết áp.

6.2. Biến chứng mạch máu lớn

Tiểu đường làm đẩy nhanh quá trình xơ vữa động mạch, từ đó gây tổn thương các mạch máu lớn nuôi tim, não và chi.

Nhồi máu cơ tim: Người mắc tiểu đường thường có nguy cơ nhồi máu cơ tim cao gấp 2-4 lần so với người không mắc bệnh. Các cơn thiếu máu cơ tim ở người tiểu đường có thể không có triệu chứng đau ngực điển hình nên dễ bị bỏ sót và phát hiện muộn.
Đột quỵ: Tiểu đường làm tăng nguy cơ nhồi máu não và xuất huyết não. Các trường hợp đột quỵ liên quan đến tiểu đường thường nặng hơn, để lại nhiều di chứng như liệt, rối loạn ngôn ngữ, suy giảm trí nhớ.

Bệnh mạch máu ngoại biên: Gây hẹp hoặc tắc mạch máu chi dưới, biểu hiện bằng đau cách hồi khi đi lại, lạnh chân, giảm tưới máu. Khi kết hợp với tổn thương thần kinh và nhiễm trùng, nguy cơ hoại tử chi và cắt cụt tăng cao.

6.3. Biến chứng cấp tính

Biến chứng cấp tính là những tình trạng xảy ra đột ngột, cần được cấp cứu y tế ngay vì có thể đe dọa tính mạng người bệnh.

Hạ đường huyết: Xảy ra do người bệnh dùng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin quá liều, ăn không đủ, vận động quá mức. Biểu hiện gồm run tay, vã mồ hôi, hồi hộp, lú lẫn, co giật, thậm chí hôn mê. Hạ đường huyết nặng có thể gây tổn thương não và tử vong.
Nhiễm toan ceton: Là biến chứng nguy hiểm gặp ở bệnh nhân tiểu đường type 1 do thiếu insulin nghiêm trọng. Cơ thể tăng phân hủy mỡ, tạo nhiều ceton gây toan chuyển hóa. Biểu hiện bao gồm buồn nôn, đau bụng, thở nhanh sâu, hơi thở mùi trái cây.
Hội chứng tăng áp lực thẩm thấu: Thường gặp ở người bị tiểu đường type 2, đặc biệt ở người cao tuổi. Đường huyết tăng rất cao kéo dài gây mất nước nghiêm trọng, rối loạn ý thức hoặc hôn mê. Tỷ lệ tử vong cao nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời.

7. Chẩn đoán bệnh tiểu đường bằng cách nào?

Chẩn đoán bệnh tiểu đường (đái tháo đường) chủ yếu dựa trên các xét nghiệm đo nồng độ glucose trong máu, kết hợp với các triệu chứng lâm sàng.

Xét nghiệm đường huyết đói: Xét nghiệm này nhằm đo nồng độ glucose trong máu sau khi người bệnh nhịn ăn ít nhất 8 giờ; phát hiện sớm rối loạn đường huyết ngay cả khi người bệnh chưa có triệu chứng rõ ràng. Giá trị tham khảo để chẩn đoán:

Bình thường: < 100 mg/dL (< 5,6 mmol/L)
Tiền đái tháo đường: 100-125 mg/dL (5,6-6,9 mmol/L)
Đái tháo đường: ≥ 126 mg/dL (≥ 7,0 mmol/L)

Xét nghiệm HbA1c: Xét nghiệm phản ánh mức đường huyết trung bình của người bệnh trong khoảng 2-3 tháng gần nhất; giúp bác sĩ xây dựng phác đồ kiểm soát đường huyết lâu dài; hữu ích trong cả chẩn đoán và theo dõi hiệu quả điều trị. Giá trị chẩn đoán:

Bình thường: < 5,7%
Tiền đái tháo đường: 5,7-6,4%
Đái tháo đường: ≥ 6,5%

Nghiệm pháp dung nạp glucose: Nghiệm pháp giúp đánh giá khả năng xử lý glucose của cơ thể sau khi uống đường. Người bệnh được yêu cầu uống 75g glucose, đo đường huyết sau 2 giờ. Nghiệm pháp dung nạp glucose thường được chỉ định khi đường huyết đói hoặc HbA1c chưa rõ ràng, hoặc dùng để chẩn đoán tiểu đường thai kỳ. Giá trị chẩn đoán sau 2 giờ:

Bình thường: < 140 mg/dL ( < 7,8 mmol/L )
Tiền đái tháo đường: 140-199 mg/dL (7,8-11,0 mmol/L)
Đái tháo đường: ≥ 200 mg/dL (≥ 11,1 mmol/L)

Xét nghiệm đường niệu: Phương pháp này giúp phát hiện glucose trong nước tiểu và chỉ có giá trị hỗ trợ, vì glucose niệu thường chỉ xuất hiện khi đường huyết đã tăng cao vượt quá ngưỡng lọc của thận.

Bảng tóm tắt tiêu chuẩn chẩn đoán tiểu đường

8. Các phương pháp điều trị bệnh tiểu đường

Mục tiêu điều trị bệnh tiểu đường là kiểm soát đường huyết ổn định lâu dài, giảm nguy cơ biến chứng tim mạch, thận, mắt và thần kinh.

8.1. Điều trị không dùng thuốc

Điều trị không dùng thuốc là nền tảng quan trọng nhất trong điều trị bệnh tiểu đường, áp dụng cho tất cả người bệnh, kể cả khi đã sử dụng thuốc hoặc insulin.

Chế độ ăn kiểm soát đường huyết: hạn chế đường đơn, tinh bột tinh chế, đồ ngọt, nước ngọt và thực phẩm chế biến sẵn; ưu tiên carbohydrate hấp thu chậm, giàu chất xơ như rau xanh, đậu, ngũ cốc nguyên hạt và trái cây ít ngọt.
Chia nhỏ bữa, ăn đúng giờ: Tránh tăng hoặc hạ đường huyết đột ngột, đồng thời điều chỉnh khẩu phần phù hợp với tuổi, cân nặng, mức độ hoạt động thể lực và các bệnh lý kèm theo như tăng huyết áp hoặc rối loạn mỡ máu.
Vận động thể lực: giúp tăng độ nhạy insulin và cải thiện khả năng sử dụng glucose của cơ thể. Người bệnh nên duy trì tập luyện ít nhất 150 phút/tuần với các hoạt động nhẹ nhàng như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội, kết hợp bài tập aerobic và tăng cường cơ bắp. Cần theo dõi đường huyết trước và sau khi tập.
Giảm cân đặc biệt quan trọng ở người tiểu đường type 2 có thừa cân hoặc béo phì. Ngay cả giảm 5-10% cân nặng cũng có thể cải thiện đáng kể kiểm soát đường huyết và độ nhạy insulin, đồng thời giúp giảm liều thuốc, hạn chế biến chứng và nâng cao sức khỏe tổng thể.

8.2. Điều trị bằng thuốc

Khi việc thay đổi lối sống chưa đủ để đạt mục tiêu đường huyết, bác sĩ sẽ chỉ định bệnh nhân điều trị bằng thuốc.

Thuốc hạ đường huyết đường uống: gồm nhiều nhóm với cơ chế khác nhau như: tăng tiết insulin, giảm đề kháng insulin, giảm hấp thu glucose từ ruột, hoặc tăng đào thải glucose qua thận. Việc lựa chọn thuốc phụ thuộc vào tuổi, cân nặng, HbA1c, chức năng gan - thận và nguy cơ tim mạch của người bệnh.
Insulin là thuốc bắt buộc trong điều trị tiểu đường type 1 và được chỉ định ở tiểu đường type 2 khi thuốc uống không còn hiệu quả hoặc trong các tình huống đặc biệt như nhiễm trùng nặng, phẫu thuật hay thai kỳ. Insulin giúp kiểm soát đường huyết hiệu quả, nhưng cần theo dõi chặt chẽ để tránh hạ đường huyết.
Cá thể hóa điều trị theo hướng dẫn ADA: Mỗi người bệnh sẽ có mục tiêu HbA1c khác nhau, phụ thuộc vào tuổi, thời gian mắc bệnh, bệnh lý kèm theo và nguy cơ hạ đường huyết. Ưu tiên sử dụng thuốc có lợi cho tim mạch và thận ở nhóm đối tượng nguy cơ cao, đồng thời điều chỉnh phác đồ linh hoạt dựa trên đáp ứng điều trị và khả năng tuân thủ của người bệnh.

Tóm lại, bệnh tiểu đường là một bệnh lý mạn tính cần được quản lý lâu dài và toàn diện. Việc kết hợp hài hòa giữa thay đổi lối sống, tuân thủ điều trị bằng thuốc và theo dõi y tế định kỳ đóng vai trò then chốt trong kiểm soát bệnh tiểu đường hiệu quả. Từ đó giúp cho người bệnh giảm nguy cơ biến chứng nguy hiểm, duy trì sức khỏe ổn định và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Tài liệu tham khảo:

Patrick J. Boyle. Overview of Diabetes Mellitus - Hormonal and Metabolic Disorders từ MSD Manuals Consumer Version. MSD Manuals, 2023. Link bài viết: https://www.msdmanuals.com/home/hormonal-and-metabolic-disorders/diabetes-mellitus-and-low-blood-sugar-hypoglycemia/overview-of-diabetes-mellitus
Kerner W., Brückel J. Diabetes mellitus - metabolic diseases characterized by hyperglycemia từ PubMed. PubMed, 2014. Link bài viết: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11806167/