Chuột rút: 7 nguyên nhân thường gặp và cách xử lý khi bị chuột rút

Chuột rút là tình trạng co thắt cơ xảy ra đột ngột, thường ở bắp chân, bàn chân hoặc đùi, gây đau dữ dội trong thời gian ngắn. Hầu như ai cũng từng ít nhất một lần tỉnh giấc giữa đêm vì cơn chuột rút. Phần lớn trường hợp lành tính, nhưng chuột rút lặp lại nhiều lần có thể liên quan đến rối loạn điện giải, tuần hoàn, tác dụng phụ của thuốc hoặc bệnh lý tiềm ẩn. Hiểu đúng nguyên nhân và biết khi nào cần can thiệp y tế sẽ giúp bạn kiểm soát tình trạng này và hạn chế tái phát.

Tóm tắt nhanh

• Chuột rút (còn gọi là vọp bẻ) là hiện tượng co thắt cơ đột ngột, không theo ý muốn và thường gây đau; cơ co mạnh và kéo dài từ vài giây đến vài phút.
• Hầu hết các cơn chuột rút lành tính và chỉ mang tính tạm thời, nhưng chuột rút lặp lại nhiều lần có thể liên quan đến rối loạn điện giải, tuần hoàn, tác dụng phụ của thuốc hoặc bệnh lý tiềm ẩn.
• Khi bị chuột rút, hãy giữ bình tĩnh và kéo giãn nhẹ nhàng nhóm cơ bị co thắt; với bắp chân, duỗi thẳng chân và kéo mũi bàn chân về phía cẳng chân, tránh gồng cứng hoặc xoa bóp quá mạnh.
• Bạn nên đi khám khi có các dấu hiệu như chuột rút thường xuyên, kéo dài trên 2–3 tuần hoặc không rõ nguyên nhân; hãy gọi cấp cứu 115 khi có các dấu hiệu như đau ngực, hồi hộp, khó thở, chóng mặt hoặc ngất đi kèm.

1. Chuột rút là gì?

Theo MSD1, chuột rút (còn gọi là vọp bẻ) là hiện tượng co thắt cơ đột ngột, không theo ý muốn và thường gây đau ở một phần hoặc toàn bộ một cơ. Cơ bị co mạnh và kéo dài từ vài giây đến vài phút dù người bệnh không cố gắng co cơ đó. Đây là phản ứng của cơ dưới tác động của các yếu tố kích thích thần kinh – cơ, chứ không phải do tổn thương trực tiếp ở cơ.

Chuột rút thường liên quan đến sự rối loạn tín hiệu thần kinh điều khiển hoạt động cơ, khiến cơ co mà không được điều hòa bình thường. Khi đó, sợi cơ co rút mạnh, xuất hiện cảm giác đau nhói và cơ có thể bị cứng tại chỗ.

Dấu hiệu của chuột rút thường là đau bắp chân hoặc các nhóm cơ khác, cơ co cứng đột ngột và cơn đau có thể lan sang khu vực xung quanh. Sau khi cơn co hết, vùng cơ này thường còn cảm giác mỏi hoặc nhức nhẹ.

Thế nào là hay bị chuột rút?

Người hay bị chuột rút thường trải qua các cơn co thắt cơ đau đớn, không kiểm soát được, lặp đi lặp lại nhiều lần trong tuần, đặc biệt vào ban đêm hoặc lúc nghỉ ngơi. Những cơn đau này buộc người bệnh phải thức dậy duỗi chân, làm gián đoạn giấc ngủ và gây mệt mỏi vào ngày hôm sau. Góc nhìn về giấc ngủ được phân tích kỹ hơn trong bài vì sao bị chuột rút bắp chân khi ngủ.

2. 7 nguyên nhân bị chuột rút thường gặp

Cũng theo MSD, nguyên nhân bị chuột rút phần lớn liên quan đến rối loạn trong hoạt động thần kinh – cơ hoặc mất cân bằng các yếu tố cần thiết cho sự co giãn cơ bình thường. Ở nhiều người, nhất là chuột rút về đêm, bác sĩ không tìm thấy nguyên nhân cụ thể (chuột rút vô căn). Dưới đây là 7 nhóm nguyên nhân và yếu tố nguy cơ thường gặp:

1. Vận động quá sức, mỏi cơ: Cơ bắp làm việc liên tục trong thời gian dài, chưa kịp thích nghi hoặc không được khởi động, giãn cơ đầy đủ dễ rơi vào trạng thái mệt mỏi thần kinh – cơ và co thắt. Đứng hoặc ngồi lâu một tư thế cũng khiến cơ nhanh mỏi.
2. Mất nước và rối loạn điện giải: Thiếu nước hoặc mất cân bằng natri, kali, canxi, magie (do đổ nhiều mồ hôi, nôn, tiêu chảy, dùng thuốc lợi tiểu) làm tăng kích thích thần kinh – cơ, khiến sợi cơ dễ co thắt đột ngột và khó giãn ra. Bạn có thể tìm hiểu thêm trong bài bị chuột rút thiếu chất gì.
3. Tư thế và môi trường ngủ: Nằm với bàn chân duỗi gập (mũi chân chúc xuống), chăn đè lên mũi chân, ngồi xổm hay ngồi xếp bằng lâu khiến cơ bắp chân bị rút ngắn kéo dài, dễ kích hoạt cơn co thắt. Nhiệt độ lạnh về đêm cũng có thể khiến cơ dễ co cứng hơn.
4. Mang thai: Chuột rút gặp nhiều ở phụ nữ mang thai, nhất là ba tháng giữa và ba tháng cuối, liên quan đến thay đổi tuần hoàn, áp lực của tử cung lên mạch máu, thần kinh vùng chậu và nhu cầu khoáng chất tăng cao.
5. Tuổi cao: Khối cơ và độ đàn hồi của gân giảm dần theo tuổi, chức năng dẫn truyền thần kinh cũng suy giảm, khiến cơ dễ bị kích thích và co thắt, đặc biệt về đêm.
6. Tác dụng phụ của thuốc: Một số thuốc có thể gây hoặc làm nặng thêm chuột rút, như thuốc lợi tiểu, thuốc hạ mỡ máu nhóm statin, thuốc giãn phế quản nhóm cường beta-2 (như salbutamol). Nếu nghi ngờ, hãy trao đổi với bác sĩ, không tự ý ngừng thuốc.
7. Bệnh lý nền: Chuột rút tái diễn có thể liên quan đến tiểu đường, bệnh thận mạn (nhất là khi lọc máu), suy giáp, xơ gan, bệnh động mạch ngoại biên, suy giãn tĩnh mạch hoặc bệnh thần kinh ngoại biên. Tình trạng này cũng có thể liên quan đến chèn ép rễ thần kinh do thoát vị đĩa đệm, thoái hóa và hẹp ống sống thắt lưng.

Chuột rút tái diễn không đơn thuần do mệt mỏi mà có thể liên quan đến rối loạn điện giải, nội tiết hoặc thần kinh

3. Hay bị chuột rút có nguy hiểm không?

Theo tổng quan trên PubMed2, hầu hết các cơn chuột rút đều lành tính và chỉ mang tính tạm thời. Cơn co thắt thường xuất hiện thoáng qua, sau khi vận động mạnh hoặc khi cơ thể mệt mỏi, và tự hết sau vài giây đến vài phút khi nghỉ ngơi hoặc kéo giãn cơ.

Tuy nhiên, chuột rút xảy ra thường xuyên có thể ảnh hưởng đáng kể đến giấc ngủ và sinh hoạt, đôi khi còn là tín hiệu của một bệnh lý nền cần được tìm hiểu. Những dấu hiệu cần đi khám được tổng hợp ở mục 6.

Phân biệt chuột rút với các tình trạng dễ nhầm lẫn

• Hội chứng chân không yên: Cảm giác khó chịu, bứt rứt ở chân kèm thôi thúc phải cử động, giảm khi đi lại; không có khối cơ co cứng như chuột rút.
• Đau cách hồi do bệnh động mạch ngoại biên: Đau, mỏi bắp chân xuất hiện khi đi bộ một quãng và đỡ khi dừng lại nghỉ, thường gặp ở người hút thuốc, tiểu đường, tăng huyết áp.
• Huyết khối tĩnh mạch sâu: Đau kèm sưng, nóng, đỏ một bên bắp chân, không hết sau vài phút như chuột rút. Đây là tình trạng cần được khám ngay.

4. Cách xử lý khi bị chuột rút

Khi chuột rút xảy ra, xử lý đúng cách ngay từ đầu giúp giảm nhanh cơn đau và hạn chế tổn thương cơ. Nguyên tắc chung là giữ bình tĩnh, kéo giãn nhẹ nhàng nhóm cơ bị co thắt và giúp cơ thư giãn dần, tránh gồng cứng hoặc xoa bóp quá mạnh.

• Chuột rút bàn tay: Mở rộng các ngón tay từ từ, duỗi thẳng bàn tay và nhẹ nhàng kéo các ngón về phía sau. Có thể xoa bóp nhẹ lòng bàn tay và cổ tay để tăng lưu thông máu.
• Chuột rút bắp chân: PubMed3 chỉ ra rằng khi bị chuột rút bắp chân, hãy duỗi thẳng chân, dùng tay kéo mũi bàn chân hướng về phía cẳng chân để làm giãn cơ. Khi cơn đau giảm, có thể đứng dậy đi lại nhẹ nhàng. Xem thêm cách xử lý và phòng ngừa trong bài hay bị chuột rút bắp chân.
• Chuột rút bắp đùi: Nếu co cơ mặt trước đùi, nên đứng hoặc nằm nghiêng, gập gối và kéo gót chân về phía mông. Nếu co cơ mặt sau đùi, duỗi thẳng chân và cúi người nhẹ nhàng về phía trước để giãn cơ.
• Chuột rút ngón chân: Dùng tay kéo nhẹ các ngón chân ngược về phía mu bàn chân, giữ khoảng 15–30 giây, sau đó cử động nhẹ các ngón chân.
• Chuột rút vùng sườn, bụng: Ngừng vận động, hít thở chậm và sâu để cơ thư giãn, có thể nghiêng người nhẹ sang phía đối diện vùng đau. Nếu cơn đau ở ngực kèm khó thở, vã mồ hôi, hãy gọi cấp cứu 115 thay vì nghĩ là chuột rút.

Những điều không nên làm

• Không gồng cứng cơ để "chịu đau", vì điều này có thể khiến cơ co thắt lâu hơn và đau nhiều hơn.
• Không kéo giãn quá mạnh hoặc sai hướng, vì có thể gây rách sợi cơ hoặc tổn thương mô mềm xung quanh.
• Không đứng dậy đột ngột hay vận động mạnh ngay lúc đang đau, vì cơ chưa kịp giãn sẽ dễ bị chuột rút tái phát hoặc chấn thương.

Sau khi cơn chuột rút qua đi, bạn có thể xoa bóp nhẹ và chườm ấm vùng cơ để tăng lưu thông máu, uống thêm nước và nghỉ ngơi, tránh vận động mạnh ngay lập tức.

Khi bị chuột rút, hãy duỗi thẳng và kéo giãn nhẹ nhàng phần cơ bị co cứng

5. Phòng ngừa chuột rút như thế nào?

Theo PubMed2, chuột rút thường có thể được hạn chế nếu bạn chủ động điều chỉnh thói quen sinh hoạt và chăm sóc cơ thể đúng cách:

• Kéo giãn cơ thường xuyên: Một số nghiên cứu cho thấy kéo giãn cơ bắp chân và các nhóm cơ chi dưới đều đặn, đặc biệt trước khi đi ngủ hoặc trước và sau khi vận động, giúp giảm tần suất chuột rút.
• Uống đủ nước, cân bằng điện giải: Uống nước đều trong ngày, uống thêm khi vận động, ra nhiều mồ hôi hoặc thời tiết nóng. Hạn chế rượu bia vì có thể gây mất nước và liên quan đến chuột rút về đêm.
• Bổ sung khoáng chất qua bữa ăn: Magie, canxi, kali và vitamin nhóm B có nhiều trong rau lá xanh đậm, chuối, bơ, các loại hạt, sữa, cá và ngũ cốc nguyên hạt. Chỉ dùng viên uống magie khi có tư vấn của bác sĩ hoặc dược sĩ: một tổng quan Cochrane cho thấy magie ít có khả năng giúp giảm chuột rút ở người lớn tuổi, và lượng magie từ viên bổ sung không nên vượt quá 350 mg/ngày ở người trưởng thành. Chi tiết về nhu cầu và cách bổ sung có trong bài Magie là gì.
• Giữ ấm cơ về đêm: Giữ ấm bắp chân, bàn chân khi ngủ trong phòng điều hòa hoặc thời tiết lạnh, có thể mang vớ mỏng nếu cần.
• Điều chỉnh tư thế và thói quen sinh hoạt: Tránh ngồi xổm, ngồi xếp bằng lâu; đứng dậy đi lại sau mỗi 30–60 phút làm việc; không để chăn đè chặt mũi chân khi ngủ.
• Vận động phù hợp, tránh quá sức: Vận động đều đặn giúp cải thiện sức mạnh và độ dẻo dai của cơ; nên tăng cường độ tập từ từ.
• Rà soát thuốc và bệnh lý nền: Trao đổi với bác sĩ để đánh giá lại thuốc đang dùng và kiểm soát tốt bệnh mạn tính như tiểu đường, bệnh thận, bệnh thần kinh.

Lưu ý: Không tự dùng quinin để phòng chuột rút. Thuốc này hiện không được khuyến cáo cho chuột rút thông thường vì nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng về máu và tim mạch.

Lưu ý với phụ nữ mang thai

Phụ nữ mang thai hay bị chuột rút nên kéo giãn bắp chân nhẹ nhàng trước khi ngủ, đi lại, vận động vừa sức trong ngày và ưu tiên nằm nghiêng (đặc biệt từ giữa thai kỳ). Không tự ý dùng thuốc hay viên bổ sung magie, canxi; hãy hỏi bác sĩ sản khoa để được tư vấn phù hợp với từng giai đoạn thai kỳ.

6. Khi nào cần gặp bác sĩ?

Phần lớn các cơn chuột rút là lành tính và tự cải thiện sau khi nghỉ ngơi hoặc xử lý đúng cách. Tuy nhiên, bạn nên đi khám khi:

• Chuột rút xảy ra thường xuyên, nhiều lần trong tuần, kéo dài trên 2–3 tuần hoặc không rõ nguyên nhân.
• Cơn chuột rút kéo dài bất thường, đau ngày càng dữ dội, không giảm dù đã kéo giãn và nghỉ ngơi.
• Chuột rút ở tay, ngực, bụng, thân mình hoặc cơn đau lan theo đường đi của dây thần kinh.
• Kèm tê bì, yếu cơ, teo cơ, sưng phù hoặc thay đổi màu da ở tay chân.
• Sưng, nóng, đỏ và đau ở một bên bắp chân, cần loại trừ huyết khối tĩnh mạch sâu.
• Kèm nôn, tiêu chảy nhiều, dấu hiệu mất nước, hoặc khi đang dùng thuốc lợi tiểu.
• Bạn có bệnh nền như tiểu đường, bệnh tim mạch, bệnh thận, bệnh gan, rối loạn tuần hoàn.
• Chuột rút làm bạn mất ngủ, mệt mỏi hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt.

Gọi cấp cứu 115 nếu chuột rút đi kèm đau ngực, hồi hộp, khó thở, chóng mặt hoặc ngất, hoặc khi bắp chân sưng đau kèm khó thở đột ngột.

Bác sĩ sẽ kiểm tra những gì?

Bác sĩ thường hỏi về tần suất, thời điểm, vị trí chuột rút, các thuốc đang dùng và bệnh lý kèm theo, sau đó khám cơ, thần kinh và mạch máu ở chân. Tùy trường hợp, bạn có thể được chỉ định xét nghiệm máu (điện giải, đường huyết, chức năng thận, gan, tuyến giáp), đo điện cơ khi có dấu hiệu tổn thương thần kinh, hoặc siêu âm mạch máu khi nghi ngờ bệnh lý tĩnh mạch, động mạch.

Thăm khám sớm giúp xác định nguyên nhân và can thiệp kịp thời, tránh bỏ sót các bệnh lý tiềm ẩn liên quan đến thần kinh, cơ hoặc tuần hoàn.

7. Câu hỏi thường gặp về chuột rút

Vì sao chuột rút thường xảy ra khi ngủ ban đêm?

Có thể do tư thế ngủ như nằm với mũi chân chúc xuống hoặc chăn đè lên mũi chân, và nhiệt độ lạnh về đêm cũng có thể khiến cơ dễ co cứng hơn; ở nhiều người, bác sĩ không tìm thấy nguyên nhân cụ thể.

Có nên uống viên magie để phòng chuột rút không?

Chỉ nên dùng viên uống magie khi có tư vấn của bác sĩ hoặc dược sĩ; một tổng quan Cochrane cho thấy magie ít có khả năng giúp giảm chuột rút ở người lớn tuổi, và lượng magie từ viên bổ sung không nên vượt quá 350 mg/ngày ở người trưởng thành.

Bắp chân sưng nóng đỏ kèm đau có phải chuột rút không?

Có thể không phải. Bắp chân một bên sưng, nóng, đỏ và đau cần được loại trừ huyết khối tĩnh mạch sâu, vì cơn đau này không hết sau vài phút như chuột rút và cần được khám ngay.

Kết luận

Chuột rút thường lành tính nhưng có thể ảnh hưởng rõ rệt đến giấc ngủ và sinh hoạt nếu tái diễn nhiều lần. Kéo giãn cơ đều đặn, vận động hợp lý, uống đủ nước, ăn uống cân đối và giữ ấm chân về đêm là những thói quen giúp hạn chế tình trạng này. Đừng bỏ qua những cơn đau lặp đi lặp lại: hãy lắng nghe cơ thể và đi khám khi cần.

Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.

Tài liệu tham khảo