Nói mớ khi ngủ là gì? Nguyên nhân và cách cải thiện hiệu quả

Nói mớ khi ngủ là hiện tượng khá phổ biến, có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi từ trẻ em đến người trưởng thành. Dù phần lớn các trường hợp là biểu hiện sinh lý lành tính, nhưng đôi khi đây lại là tín hiệu cảnh báo những bất ổn về tâm lý hoặc các rối loạn thần kinh tiềm ẩn. Hiểu rõ về cơ chế và nguyên nhân của tình trạng này sẽ giúp bạn chủ động hơn trong việc chăm sóc sức khỏe hệ thần kinh và tối ưu hóa chất lượng nghỉ ngơi mỗi đêm.

Tóm tắt nhanh

• Nói mớ khi ngủ, trong y học gọi là somniloquy, là hiện tượng một người phát ra âm thanh hoặc lời nói một cách vô thức khi ngủ mà không hay biết hay nhớ lại sau khi thức dậy.
• Phần lớn các trường hợp là hiện tượng sinh lý lành tính, không gây hại trực tiếp đến sức khỏe thể chất lâu dài; nếu nói mớ xuất hiện thường xuyên kèm dấu hiệu bất thường, bạn nên thăm khám chuyên khoa sớm.
• Thiếu ngủ trầm trọng hoặc mệt mỏi quá độ là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất và căng thẳng tâm lý là tác nhân hàng đầu; rượu bia hoặc lượng lớn caffeine sát giờ đi ngủ cũng dễ gây nói mớ.
• Để cải thiện, hãy duy trì giờ đi ngủ và thức dậy cố định mỗi ngày, tránh dùng điện thoại, máy tính ít nhất 1 giờ trước khi ngủ và không dùng caffeine buổi tối.

1. Nói mớ khi ngủ là gì?

Nói mớ khi ngủ, hay còn được gọi trong y học là somniloquy, là một dạng parasomnia - thuật ngữ chỉ các rối loạn hành vi xảy ra trong lúc ngủ. Theo thông tin từ bài viết Sleep Talking trên Sleep Foundation, đây là hiện tượng một người phát ra âm thanh hoặc lời nói một cách vô thức mà bản thân họ hoàn toàn không hề hay biết hay nhớ lại sau khi thức dậy.

Tình trạng này có thể xảy ra ở bất kỳ giai đoạn nào của giấc ngủ, bao gồm cả giai đoạn ngủ mơ (REM) và giai đoạn không ngủ mơ (Non-REM). Theo nghiên cứu What Does the Sleeping Brain Say? Syntax and Semantics of Sleep Talking in Healthy Subjects and in Parasomnia Patients đăng tải trên PubMed, khi xảy ra ở giai đoạn REM, lời nói thường liên quan đến nội dung giấc mơ, trong khi ở các giai đoạn khác, âm thanh phát ra có thể rời rạc và khó hiểu hơn.

Nói mớ khi ngủ là một dạng rối loạn hành vi xảy ra trong lúc ngủ

2. Nói mớ khi ngủ có phải là bệnh không?

Phần lớn các trường hợp nói mớ khi ngủ được coi là hiện tượng sinh lý lành tính, không gây hại trực tiếp đến sức khỏe thể chất lâu dài. Theo nghiên cứu Parasomnias: A Review of Nighttime Abnormal Behaviors trên PubMed, đây thường chỉ là sự phản chiếu tạm thời của các hoạt động não bộ trong lúc nghỉ ngơi và không đòi hỏi can thiệp y khoa chuyên sâu.

Tuy nhiên, nói mớ khi ngủ có thể là triệu chứng của các rối loạn giấc ngủ khác nếu xuất hiện các đặc điểm sau:

• Xuất hiện với tần suất thường xuyên và kéo dài.
• Kèm theo hiện tượng la hét hoặc vận động mạnh trong khi ngủ.
• Gây gián đoạn nghiêm trọng đến chất lượng giấc ngủ của bản thân hoặc người xung quanh.

3. Nguyên nhân gây nói mớ khi ngủ

Thiếu ngủ và mệt mỏi kéo dài

Tình trạng thiếu ngủ trầm trọng hoặc cơ thể mệt mỏi quá độ sau một ngày dài làm việc là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây ra tình trạng nói mớ khi ngủ. Khi cơ thể không được nghỉ ngơi đầy đủ, hệ thần kinh trung ương dễ bị kích thích quá mức, dẫn đến sự xáo trộn trong cấu trúc giấc ngủ. Điều này thường làm rối loạn chu kỳ ngủ REM, khiến não bộ dễ phát ra các tín hiệu âm thanh không kiểm soát trong quá trình chuyển tiếp giữa các giai đoạn ngủ.

Căng thẳng, lo âu, rối loạn tâm lý

Sức khỏe tinh thần đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì giấc ngủ ổn định. Theo nghiên cứu What Does the Sleeping Brain Say? Syntax and Semantics of Sleep Talking in Healthy Subjects and in Parasomnia Patients từ PubMed, các yếu tố như stress, áp lực tâm lý hoặc rối loạn lo âu có thể kích hoạt các vùng chức năng của não bộ hoạt động mạnh ngay cả khi đang ngủ sâu. Những lo âu chưa được giải tỏa vào ban ngày thường "tái hiện" dưới dạng những lời nói mớ hoặc âm thanh vô thức trong đêm.

Rối loạn giấc ngủ

Nói mớ khi ngủ đôi khi không đứng độc lập mà là biểu hiện đi kèm của các chứng rối loạn giấc ngủ phức tạp khác. Các tình trạng này bao gồm:

• Mộng du: Trạng thái não bộ kẹt giữa việc thức và ngủ sâu khiến người bệnh vừa đi lại, thực hiện hành động phức tạp, vừa phát ra lời nói vô thức mà không hề ghi nhớ sau khi thức dậy.
• Rối loạn hành vi giấc ngủ REM: Tình trạng mất đi cơ chế liệt cơ sinh lý khi ngủ mơ, khiến người bệnh phản ứng vật lý và trực tiếp "diễn" lại giấc mơ bằng các hành động mạnh bạo kèm theo lời nói lớn tiếng.
• Ngưng thở khi ngủ: Sự tắc nghẽn đường thở buộc não bộ tạo ra các cơn vi thức giấc ngắn để phục hồi lượng oxy, quá trình chuyển giao này dẫn đến việc người bệnh vô tình phát ra âm thanh hoặc nói mớ.

Việc rối loạn giấc ngủ cũng rất dễ gây nên nói mớ khi ngủ.

Ảnh hưởng của thuốc và chất kích thích

Việc sử dụng các hoạt chất tác động lên hệ thần kinh có thể làm thay đổi cơ chế sinh lý của giấc ngủ, cụ thể như:

• Thuốc điều trị: Một số loại thuốc chống trầm cảm hoặc an thần có cơ chế tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương, làm thay đổi cấu trúc các giai đoạn ngủ và dễ dẫn đến tác dụng phụ là phát ra âm thanh vô thức.
• Chất kích thích: Việc sử dụng rượu bia hoặc lượng lớn caffeine sát giờ đi ngủ làm xáo trộn nghiêm trọng chu kỳ ngủ tự nhiên, đặc biệt là giai đoạn REM, khiến vỏ não dễ rơi vào trạng thái kích động và gây ra tình trạng nói mớ.

Yếu tố di truyền

Các chuyên gia y khoa ghi nhận rằng các dạng parasomnias, bao gồm cả nói mớ khi ngủ, thường có xu hướng di truyền trong gia đình. Theo các ghi chép từ bài viết Sleep Talking trên Sleep Foundation, tỷ lệ một người mắc chứng nói mớ sẽ cao hơn đáng kể nếu cha mẹ hoặc người thân trong gia đình từng có tiền sử bị mộng du hoặc thường xuyên nói mớ lúc nhỏ.

4. Người nói mớ khi ngủ thường nói những gì?

Nội dung lời nói trong lúc ngủ rất đa dạng, từ những âm thanh vô nghĩa đến các câu thoại có cấu trúc rõ ràng. Theo nghiên cứu What Does the Sleeping Brain Say? Syntax and Semantics of Sleep Talking in Healthy Subjects and in Parasomnia Patients từ PubMed, biểu hiện của nói mớ khi ngủ thường bao gồm:

• Từ đơn hoặc câu ngắn: Đây là hình thức phổ biến nhất, người ngủ thường phát ra những từ ngữ rời rạc hoặc các cụm từ ngắn không đầu không đuôi.
• Nói chuyện như đang đối thoại: Trong nhiều trường hợp, người nói mớ có thể nói những câu dài và hoàn chỉnh, tạo cảm giác như họ đang thực sự tranh luận hoặc trò chuyện với một ai đó trong giấc mơ.
• La hét, cười hoặc thì thầm: Âm lượng và sắc thái biểu cảm có thể thay đổi đột ngột tùy thuộc vào cường độ cảm xúc của giấc mơ hoặc trạng thái kích thích của hệ thần kinh tại thời điểm đó.

5. Ai dễ bị nói mớ khi ngủ?

Tình trạng nói mớ khi ngủ có thể xảy ra ở bất kỳ đối tượng nào, tuy nhiên một số nhóm người có nguy cơ gặp phải hiện tượng này cao hơn do đặc điểm sinh lý hoặc lối sống.

Dựa trên các báo cáo từ Sleep Talking trên Sleep Foundation, những đối tượng dễ bị nói mớ bao gồm:

• Trẻ em: Đây là nhóm đối tượng phổ biến nhất, do hệ thần kinh trung ương và các chu kỳ giấc ngủ của trẻ vẫn đang trong giai đoạn hoàn thiện, dễ dẫn đến các xáo trộn sinh lý và phát âm tạm thời.
• Người bị thiếu ngủ: Những cá nhân thường xuyên thức khuya hoặc có lịch sinh học kém ổn định khiến não bộ kiệt sức, từ đó làm tăng nguy cơ kích hoạt các rối loạn hành vi vô thức khi ngủ.
• Người có mức độ stress cao: Áp lực tâm lý làm tăng nồng độ hormone căng thẳng, khiến vỏ não duy trì trạng thái hưng phấn và kích thích ngay cả khi cơ thể đã chìm vào giấc ngủ sâu.
• Người mắc rối loạn lo âu: Các vấn đề sức khỏe tâm thần thường đi kèm với sự biến đổi lớn trong cấu trúc chu kỳ ngủ REM, dẫn đến việc giải phóng các cảm xúc kìm nén thông qua hiện tượng nói mớ.

Trẻ em cũng là một đối tượng dễ bị nói mớ khi ngủ do hệ thần kinh của trẻ vẫn đang trong giai đoạn phát triển và hoàn thiện.

6. Nói mớ khi ngủ có nguy hiểm không?

Về bản chất, nói mớ khi ngủ thường là một hiện tượng lành tính và không gây ra các biến chứng nguy hiểm cho sức khỏe. Tuy nhiên, trong một số trường hợp cụ thể, tình trạng này có thể là dấu hiệu cảnh báo các vấn đề bệnh lý cần được quan tâm đúng mức. Theo bài viết Sleep Talking trên Sleep Foundation, nói mớ khi ngủ có thể trở nên đáng lo ngại nếu đi kèm các biểu hiện sau:

• Kèm theo mộng du hoặc các hành động vô thức có nguy cơ gây té ngã
• Kèm theo rối loạn hành vi giấc ngủ REM (đấm đá, vận động mạnh theo giấc mơ)
• Là dấu hiệu sớm của một số rối loạn thần kinh hoặc suy giảm nhận thức ở người cao tuổi

7. Khi nào cần gặp bác sĩ?

Mặc dù nói mớ khi ngủ đa phần là lành tính, nhưng việc thăm khám chuyên khoa là cần thiết nếu tình trạng này gây ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng cuộc sống. Theo các chuyên gia từ bài viết Sleep Talking trên Sleep Foundation, bạn nên cân nhắc gặp bác sĩ nếu xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Tình trạng nói mớ xảy ra đột ngột ở người trưởng thành mà không rõ nguyên nhân
• Tần suất các cơn nói mớ xuất hiện dày đặc hàng đêm
• Gây ra tình trạng mất ngủ nghiêm trọng hoặc mệt mỏi kéo dài vào ban ngày
• Đi kèm với các hành động vô thức có tính chất nguy hiểm cho bản thân hoặc người xung quanh

8. Có nên đánh thức người đang nói mớ không?

Việc đánh thức một người đang nói mớ khi ngủ thường không thực sự cần thiết vì đây là hành động vô thức và không gây hại trực tiếp. Phần lớn các cơn nói mớ diễn ra ngắn ngủi, sau đó người ngủ sẽ tự quay lại trạng thái ngủ sâu một cách tự nhiên mà không có bất kỳ ký ức nào về việc mình đã phát âm.

Tuy nhiên, bạn nên tránh đánh thức đột ngột nếu tình trạng nói mớ đi kèm với mộng du hoặc các kích động mạnh. Theo nghiên cứu Parasomnias: A Review of Nighttime Abnormal Behaviors trên PubMed, việc bị đánh thức quá nhanh có thể khiến họ rơi vào trạng thái lú lẫn hoặc hoảng sợ, do đó chỉ nên quan sát để đảm bảo an toàn cho họ.

Không cần thiết phải đánh thức người đang ngủ mớ dậy vì đó chỉ là một hành động vô thức và không gây hại đến bản thân hay người khác.

9. Cách cải thiện tình trạng nói mớ khi ngủ

Thiết lập vệ sinh giấc ngủ

Xây dựng thói quen ngủ khoa học là bước đầu tiên và quan trọng nhất để ổn định hệ thần kinh trong đêm. Theo các khuyến nghị từ Sleep Talking trên Sleep Foundation, việc duy trì nhịp sinh học đều đặn giúp giảm thiểu các đợt phát âm vô thức:

• Ngủ đúng giờ: Việc duy trì khung giờ đi ngủ và thức dậy cố định mỗi ngày giúp não bộ hình thành phản xạ nghỉ ngơi ổn định.
• Hạn chế ánh sáng xanh: Tránh sử dụng điện thoại, máy tính ít nhất 1 giờ trước khi ngủ để không làm ức chế melatonin.
• Không dùng caffeine buổi tối: Caffeine có thể gây kích thích vỏ não kéo dài, làm gia tăng tần suất nói mớ khi ngủ.

Giảm stress trước khi ngủ

Căng thẳng tâm lý là tác nhân hàng đầu khiến não bộ "lên tiếng" trong đêm. Để xoa dịu tâm trí, bạn nên áp dụng các phương pháp thư giãn chuyên sâu đã được chứng minh hiệu quả trong việc cải thiện chất lượng giấc ngủ:

• Thiền và hít thở sâu: Các bài tập này giúp hạ thấp nhịp tim và giảm nồng độ cortisol (hormone căng thẳng) trong cơ thể.
• Nghe nhạc thư giãn: Những giai điệu nhẹ nhàng giúp chuyển đổi trạng thái não bộ từ hưng phấn sang thư giãn dễ dàng hơn.
• Liệu pháp CBT-I: Đối với những người mất ngủ mãn tính kèm nói mớ, liệu pháp nhận thức hành vi là giải pháp bền vững để điều chỉnh tâm lý.

Tối ưu môi trường ngủ

Không gian phòng ngủ lý tưởng đóng vai trò như một "lá chắn" giúp bạn ngủ sâu và ít bị gián đoạn. Việc đầu tư vào các yếu tố vật lý không chỉ giúp hạn chế nói mớ mà còn bảo vệ sức khỏe toàn diện:

• Phòng tối và yên tĩnh: Loại bỏ các tạp âm và ánh sáng gây xao nhãng để duy trì trạng thái ngủ sâu lâu hơn.
• Nhiệt độ lý tưởng: Giữ phòng ngủ mát mẻ, khoảng 20 – 22°C, để cơ thể dễ dàng đi vào giấc ngủ tự nhiên.
• Nệm và gối hỗ trợ tốt: Nệm và gối nâng đỡ đúng cột sống giúp cơ thể thả lỏng, hạn chế trở mình và thức giấc giữa đêm, nhờ đó giấc ngủ liền mạch hơn. Những dòng nệm có khả năng tự tinh chỉnh độ nâng đỡ theo tư thế nằm như Nệm AI HEKA là một lựa chọn đáng cân nhắc.

Môi trường ngủ lý tưởng là một yếu tố quan trọng giúp bạn giảm tình trạng nói mớ khi ngủ

Điều trị bệnh lý nền nếu có

Trong trường hợp nói mớ là triệu chứng của một vấn đề sức khỏe khác, việc can thiệp vào nguyên nhân gốc rễ là điều bắt buộc. Theo nghiên cứu What Does the Sleeping Brain Say? Syntax and Semantics of Sleep Talking in Healthy Subjects and in Parasomnia Patients từ PubMed, các can thiệp y tế có thể bao gồm:

• Ngưng thở khi ngủ: Sử dụng máy thở áp lực dương (CPAP) hoặc các thiết bị hỗ trợ để duy trì đường thở thông thoáng.
• Rối loạn lo âu: Tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có phác đồ điều trị tâm lý hoặc sử dụng thuốc phù hợp.
• Điều chỉnh thuốc: Nếu nói mớ là tác dụng phụ của thuốc đang dùng, bác sĩ có thể cân nhắc thay đổi liều lượng hoặc loại thuốc khác.

10. Câu hỏi thường gặp về nói mớ khi ngủ

Nói mớ khi ngủ đến mức nào thì nên đi khám?

Bạn nên cân nhắc gặp bác sĩ nếu nói mớ xảy ra đột ngột ở người trưởng thành mà không rõ nguyên nhân, xuất hiện dày đặc hàng đêm, gây mất ngủ nghiêm trọng hoặc mệt mỏi kéo dài vào ban ngày, hoặc đi kèm các hành động vô thức có tính chất nguy hiểm cho bản thân hoặc người xung quanh.

Nói mớ khi ngủ có di truyền không?

Thường có xu hướng di truyền trong gia đình. Tỷ lệ một người mắc chứng nói mớ sẽ cao hơn đáng kể nếu cha mẹ hoặc người thân trong gia đình từng có tiền sử bị mộng du hoặc thường xuyên nói mớ lúc nhỏ.

Vì sao trẻ em hay nói mớ khi ngủ?

Do hệ thần kinh trung ương và các chu kỳ giấc ngủ của trẻ vẫn đang trong giai đoạn hoàn thiện, dễ dẫn đến các xáo trộn sinh lý và phát âm tạm thời. Trẻ em cũng là nhóm đối tượng dễ bị nói mớ phổ biến nhất.

Kết luận

Nói mớ khi ngủ đa phần là hiện tượng sinh lý bình thường, phản ánh trực tiếp chất lượng nghỉ ngơi của não bộ. Việc hiểu rõ nguyên nhân như căng thẳng hay thiếu ngủ sẽ giúp bạn chủ động cải thiện hơn. Tuy nhiên, nếu tình trạng này xuất hiện thường xuyên kèm dấu hiệu bất thường, bạn nên thăm khám chuyên khoa sớm để bảo vệ sức khỏe thần kinh.

Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán và điều trị của bác sĩ chuyên khoa.

Nếu bạn quan tâm đến chủ đề sức khỏe và các bệnh lý do giấc ngủ kém gây ra, hãy tham khảo thêm bài viết trong chuyên mục Khoa học giấc ngủ của chúng tôi. Các bài viết được biên soạn dựa trên nguồn y khoa uy tín và cập nhật định kỳ.

Tài liệu tham khảo

1. Sleep Foundation. Sleep Talking (Somniloquy). Sleep Foundation, 2024. Link bài viết: sleepfoundation.org
2. Arnulf I, Uguccioni G, Gay F, et al. What Does the Sleeping Brain Say? Syntax and Semantics of Sleep Talking in Healthy Subjects and in Parasomnia Patients. Sleep, 2017. Link bài viết: pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
3. Fariba KA, Tadi P. Parasomnias in Adults. StatPearls, NCBI Bookshelf, 2023. Link bài viết: ncbi.nlm.nih.gov